Pierwszą rzeczą, na którą należy zwrócić uwagę, jest jakość uzyskanego zapisu. Rysunki 3.1, 3.3 i 3.8 przedstawiają trzy warianty zapisu danych pierwotnych związanych z EKG. Przeanalizujmy je.
Rysunek 3.1 jest Ci już znany, ponieważ na jego przykładzie zbudowany jest tekst Rozdziału 2 niniejszego podręcznika. Dlatego mamy nadzieję, że nie wymaga on obszernych wyjaśnień. Skupmy się tylko na kilku kwestiach: 1) potrzeba wyświetlania krzywej EKG w Sektorze 4 (Rys. 3.1b); 2) zwróć uwagę na kształt KIG (Sektor 5) oraz na kształt chmur wykresu rozrzutu obrysowanych owalami (Sektor 7).
Rys. 3.1. Przykład zapisu wysokiej jakości (patrz objaśnienia w tekście)
Wysokiej jakości zarejestrowane EKG w Sektorze 4 wygląda jak równy „częstokół”. Ale jeśli niebieskie tło (Rys. 3.1a) zlewających się linii (przypominamy: jest to pionowa linia oznaczająca wykrycie załamka R) nie zawsze pozwala dostrzec zespół EKG, który wypadł z obliczeń, to sama krzywa EKG nie pozwoli Ci się pomylić (poglądowy przykład na Rys. 3.3).
Aby zrozumieć informacje o respondencie zawarte w KIG, przypomnijmy sobie Rys. 2.18, który dla przejrzystości uzupełnimy strzałkami wskazującymi procesy przejściowe.
Przypominamy, że im krótszy interwał RR, tym wyższe tętno, i odwrotnie (patrz wartości na skali pionowej: 1 s odpowiada 60 uderzeniom/min, 0,4 s — 150 uderzeniom/min).
Pierwszą rzeczą, na którą warto zwrócić uwagę, są etapy wolnego oddychania na początku badania. Ta próba realizuje kilka celów: 1) oddychanie z częstością około 6 ruchów oddechowych na minutę pozwala osobie zaadaptować się do warunków VR i tym samym ujednolicić warunki dla wszystkich przy wykonywaniu kolejnych testów w Stressonice. Na Rys. 3.2b widać, że amplituda HRV w tej próbie jest największa (wysokość dwukierunkowej strzałki pionowej); 2) oddychanie z częstością około 6 ruchów oddechowych na minutę uruchamia procesy maksymalnego „rozkołysania” HRV wskutek aktywacji przywspółczulnego układu nerwowego oraz, zgodnie z jednym z podejść do praktyk oddechowych, wskutek rezonansowego oddziaływania między ośrodkiem oddechowym a ośrodkiem sterującym aktywnością układu sercowo-naczyniowego w OUN. Ta próba pozwala zobaczyć reakcję respondenta na takie oddychanie, a co za tym idzie — możliwość zalecenia mu praktyki oddychania rezonansowego w celu zwiększenia napięcia przywspółczulnego w sytuacjach napięcia emocjonalnego.
Rys. 3.2. Kardiointerwałogram dla całego okresu badania (patrz objaśnienia w tekście)
Drugą obserwacją są wahania czasu trwania interwału RR, które wyraźnie zależą od początku etapów testowych: pionowe czerwone strzałki z białym obrysem, skierowane w dół, wskazują skrócenie interwału RR (a tym samym wzrost tętna) na początku każdego testu z obciążeniem poznawczym. Natomiast podczas 2-minutowych etapów odpoczynku (białe strzałki skierowane w górę) czas trwania interwału RR wzrasta (co przejawia się spadkiem tętna). Można przypuszczać, że początek testów obciążeniowych jest dla respondenta czynnikiem wywołującym stres, ale jednocześnie nie znajduje się on jeszcze w stanie przewlekłego stresu, ponieważ w odpowiedzi na prośbę o odpoczynek podczas odpowiednich etapów testowych organizm reaguje adekwatnie, obniżając tętno. Taki typ reakcji na testy może również wskazywać na emocjonalność respondenta lub jego zaangażowanie w proces testowania.
Trzecią obserwacją jest reakcja na test końcowy, w którym obciążenie poznawcze łączy się z ograniczeniem czasowym. Pierwsza reakcja respondenta jest dla niego typowa: na początku tętno wzrasta, następnie maleje (żółta strzałka), a stan funkcjonalny stabilizuje się na pewien czas, po czym (czerwona strzałka) tętno znów zaczyna rosnąć. Taka dynamika najprawdopodobniej wskazuje na zmęczenie. Jeśli produktywność aktywności poznawczej nie spadła do końca tego testu, to taki wskaźnik raportu jak „Wskaźnik wysiłku wolicjonalnego” będzie na dostatecznie wysokim poziomie, i odwrotnie. W ten sposób wartość „Wskaźnika wysiłku wolicjonalnego” można zilustrować osobie konsultowanej na przykładzie jej reakcji autonomicznej, a co za tym idzie — udzielić przydatnych zaleceń dotyczących samoregulacji w określonych sytuacjach życiowych i zawodowych.
Mamy nadzieję, że te wyjaśnienia pokazały korzyść z rozpatrywania KIG w formacie całego testu. Przyjmijmy je jako wzorzec dla kolejnych przykładów.
Rysunek 3.3 przedstawia przykład dopuszczalnych zniekształceń zapisu EKG. Od razu rzucają się w oczy wyraźne „luki” między niebieskimi liniami pionowymi (Rys. 3.3a), wyróżnione białym i żółtym owalem. W Sektorze 5, w tym przedziale czasowym, widać, że struktura KIG jest zaburzona: pod białym owalem widoczny jest dość długi odcinek prostoliniowy, wskazujący, że część kolejnych zespołów EKG nie została uwzględniona przy budowie krzywej kardiointerwałogramu; pod żółtym owalem KIG wyraźnie odbiega od ogólnego tła. Jeśli dodatkowo zwizualizujemy EKG w Sektorze 4 (Rys. 3.3b), można zauważyć również inne zniekształcenia zapisu (wyróżnione czerwonym owalem). Przyjrzyjmy się bliżej tym odcinkom.
Rys. 3.3. Przykład zapisu dopuszczalnej jakości (patrz objaśnienia w tekście)
Przypomnijmy sobie ikonę „Powiększenie” i wybierzmy odcinki oznaczone białym owalem — najpierw w Sektorze 4, a potem w Sektorze 5 (Rys. 3.4). W tym przedziale czasowym na EKG obserwuje się przedłużone odcinki artefaktów (prawdopodobnie związane z aktywnością ruchową), na tle których identyfikacja załamka R jest niemożliwa (najdłuższe z nich oznaczono dwukierunkowymi strzałkami poziomymi). Na KIG ta „luka” w zapisie EKG tworzy odcinek prostoliniowy, łączący zarejestrowany interwał RR sprzed początku artefaktu z pierwszym zarejestrowanym interwałem po nim (Rys. 3.4). Po najdłuższym odcinku artefaktu w zapisie EKG widoczne są też inne, krótsze wybuchy aktywności artefaktowej, które — mamy nadzieję — potrafisz już rozpoznać samodzielnie.
Rys. 3.4. Przykład zapisu EKG z przedłużonym artefaktem
Naciśnij przycisk „Przywróć widok” w Sektorach 4 i 5, aby przywrócić pierwotny widok krzywych, a następnie wybierz odcinki pod żółtym owalem (Rys. 3.5). Widoczne są kolejne krótkotrwałe artefakty zapisu EKG. W takich przypadkach na ogólnej krzywej KIG wyglądają one jak wysokoamplitudowe, spiczaste fale odbiegające od ogólnego tła. Gdy ten odcinek zostanie wybrany na krzywej KIG, widoczne są krótkie odcinki prostoliniowe (oznaczone strzałką), które nie są typowe dla kardiointerwałogramu (Rys. 3.5).
Rys. 3.5. Przykład zapisu EKG z kolejnymi krótkotrwałymi artefaktami
Pozostaje sprawdzić, jakie „problemy” występują w zapisie EKG pod czerwonymi owalami (Rys. 3.6). Wybierz je, a zobaczysz już znajomy obraz, z tą jedyną różnicą, że artefakty są krótkotrwałe. Takie artefakty, jak mamy nadzieję już się przekonałeś, są lepiej widoczne, gdy EKG jest aktywowane w Sektorze 4.
Rys. 3.6. Przykład zapisu EKG z kolejnymi krótkotrwałymi artefaktami
Przypominamy o kolorowych przerywanych liniach pionowych, które oddzielają etapy testowe. Możesz się nimi posłużyć, aby zorientować się, w którym odcinku zapisu sygnału biologicznego się znajdujesz (patrz strzałki na Rys. 3.6).
Odpowiedzmy na pytanie: dlaczego taki zapis nadaje się do analizy i pełnej konsultacji na podstawie raportu? W tym celu odwołajmy się do Rys. 3.7 (dla wygody odbioru w górnym wierszu umieszczamy fragment okna „Dziedzina czasu”, w którym wskazane są nazwy etapów badania). Zwróć uwagę, że odcinki artefaktów znajdują się w strefach, które nie są uwzględniane w analizie oceny stanu psychoemocjonalnego respondenta, lub gdy strefy te nie są krytyczne dla całościowego odbioru wyników badania: białym owalem oznaczono etap zapoznawania się z technikami sterowania kontrolerem w VR; czerwonym owalem oznaczono okres samooceny skuteczności wykonywania tablic Schulte; żółtym owalem oznaczono etap treningowy przed testowaniem ostatniego zadania.
Krótkotrwałe pojedyncze artefakty również nie wpłyną na wynik ogólny, ponieważ przetwarzanie statystyczne obejmuje dostatecznie dużą ilość danych, potrzebną do obliczenia danego wskaźnika i sformułowania uogólnionych wniosków.
Rys. 3.7. KIG dla całego okresu badania, nadający się do analizy (patrz objaśnienia w tekście)
Skoro uznaliśmy, że artefakty zapisu EKG nie są krytyczne dla ogólnej analizy, porównajmy Rys. 3.2 i 3.7. Zwraca uwagę fakt, że krzywa KIG na Rys. 3.7 praktycznie leży na jednej linii (wyróżnionej odcinkiem szarym). Poziom interwału RR wyznacza wartość 0,6 s, czyli po przeliczeniu na tętno — 100 ud./min (tachykardia). Jednocześnie zarówno podczas wykonywania testów, jak i podczas okresów odpoczynku, tętno nie zmieniało się w zauważalny sposób; tzn. przez cały okres testowania respondent znajdował się w stanie stresu. Nawet podczas etapu kontrolowanego wolnego oddychania tętno wynosiło około 90 ud./min (odcinek niebieski ilustrujący średnią wartość interwału RR na tym etapie), choć widać, że zakres KIG wynosi od 0,55 do 0,82 s, co wskazuje na zachowanie interakcji między ośrodkami sterującymi oddychaniem zewnętrznym a układem sercowo-naczyniowym, a także układami odruchowymi wyznaczającymi napięcie tych ośrodków.
Kształt krzywych kardiointerwałogramu (KIG) jest indywidualny.
Praktycznie niemożliwe jest spotkanie dwóch identycznych reakcji na Stressonikę. Przy dostatecznie obszernym doświadczeniu obserwacyjnym można wyodrębnić pewne wspólne cechy w określonych grupach osób. Jednak za każdym razem, komentując dane pierwotne konkretnej osoby, należy wychodzić od tej osoby — jej reakcji na testowanie (przed, w trakcie i po), zachowania, komunikacji z Tobą, danych pierwotnych w CleverView, raportu i pewnych innych szczegółów oraz niuansów.
Teraz przykład zapisu nienadającego się do oceny stanu psychoemocjonalnego respondenta (Rys. 3.8). Już przy pierwszym wczytaniu pliku danej osoby widać, że automatyczne wyszukiwanie załamka R na EKG „napotyka poważne problemy”. „Częstokół” niebieskich linii nie wypełnia całej przestrzeni Sektora 4; przez cały okres zapisu czas wykrytych załamków R (kolor niebieski) w żadnym razie nie przeważa nad pominiętymi (kolor tła) (Rys. 3.8a). Wyświetlenie krzywej EKG na ekranie (Rys. 3.8b) tylko podkreśla tę obserwację. Strefy, w których rejestracja załamka R jest niemożliwa (przedziały wypełnione artefaktami), występują niemal na wszystkich kluczowych etapach testowania.
Rys. 3.8. Przykład zapisu nienadającego się do analizy stanu psychoemocjonalnego (patrz objaśnienia w tekście)
Czy w takich przypadkach można komentować raport? Można, ale tylko w zakresie takich sekcji jak: percepcja, uwaga, funkcje wykonawcze, wydajność oraz właściwości układu nerwowego. Czyli dla tych wskaźników, w których nie jest uwzględniana reakcja autonomiczna osoby na stres poznawczy. Ale ta część podejścia Stressonika jest najważniejsza! Dlatego czerwonymi literami:
Przed rozpoczęciem zapisu testowego w Stressonice upewnij się, że krzywa EKG jest rejestrowana z odpowiednią jakością!
